Zemlja sena, snega i mrazeva

Sjenica je, po jednom tumačenju, ime dobila po bogatstvu trave – sena, jer na staroslovenskom jeziku Sjenica znači – „zemlja sena“. Već na prvi pogled ovo tumačenje sasvim je prirodno i logično – ali samo leti. Tada je Sjenica zaista „zemlja sena“, ceo gradić gubi se u moru pašnjaka i veštačkih livada, koje je teško okom pregledati, i koje sa svih strana opkoljava gradska naselja, preti da „proguta“ kuće po obodima grada. U pozno leto polja ogole, ali ostanu načičkana nebrojenim stogovima, niknu tada stogovi sena i po samom gradu, sve do najstrožeg centra, pa je Sjenica tada i bukvalno – zemlja sena.

Sa prvim snegovima, ova slika drastično se menja. Sjenica i polja oko Sjenice i prema Aljinovićima, prema Trijebinama, Dugoj Poljani, Barama ili Buđevu, postaju nepregledni snežni pejzaž, a putevi beli snežni tuneli, iz kojih se često vidi samo nebo nad Pešterom.

Sjenica jeste zemlja sena, ali daleko od toga da je istorija ovog kraja prosta kao trava. Ljudi u Sjenici najpre ponosno pomenu da se njihovo naselje na rubu Pešterske visoravni, sa nekim ranijim ilirskim epizodama, prvi put spominje jula 1252. godine, kada je srpski kralj Uroš Prvi, darovao povelju dubrovačkim trgovcima i garantovao im slobodu kretanja, boravka i konačenja u mestu – Senicah. Sve do 1451. godine, Sjenica je bila u posedu velikaša Nemanjićke države – Vojislava Vojinovića, Vuka Brankovića, njihovih naslednika, a te 1451. godine, veliki turski osvajač Mehmed Fatih (osvajač), na putu za Bosnu osvojio je i Sjenicu. Možda i zbog toga što je Sjenica od vajkada bila – na putu. Preko Sjenice Rimljani su iz Dubrovnika putovali prema Solunu i Nišu, u Nemanjića doba ovuda se išlo od Dubrovnika prema Carigradu, a kasnije, u tursko doba ovim krajevima išao je – bosanski drum.

Posle je Sjenica, priča sjenički profesor istorije Latif Zekić, bila sastavni deo Bosanskog Krajišta, pa Bosanskog Sandžaka i Pašaluka, pa Bosanskog Ejaleta, odnosno Vilajeta, bolje rečeno – sveta.

U Prvom srpskom ustanku aktivno su učestvovali Srbi iz Sjeničke nahije, iz Goračića, Aljinovića, na putu ka Crnoj Gori, Sjenicu će 1809. godine zauzeti Karađorđe. Turci će se, međutim, posle propasti Prvog srpskog ustanka, brzo vratiti u Sjenicu koja će 80-ih godina 19. veka doživeti svoj najveći uspon. Negde u to vreme, Sjenica će 16 punih godina pod Sulejman pašom Ćatovićem, biti sedište Sandžaka.
Konačno, 1912. godine, u Prvom balkanskom ratu, posle kraćeg otpora askera, i sukoba sa trupama Stepe Stepanovića, Turci će odstupiti, a u grad će ući srpska vojska.

Tvrđava
Na uzvisini, iznad sadašnjeg centra grada Turci u 17. veku izgradili snažnu tvrđavu. Narednih decenija i vekova tvrđava je često bila rušena i obnavljana, a najveće razaranje doživela je u vreme Velikog bečkog rata između Turske i Austro-Ugarske, i od Karađorđevih ustanika. Posle Karađorđevog pohoda, Turci su tvrđavu ponovo obnovili, imale je tada šest kula, unutra kasarne i druge objekte. U fragmentima, tvrđava Grad postojala je sve do 50-ih godina prošlog veka, kada je odlukom mesnog NOO sravnjena sa zemljom, a na njenom mestu podignuta je škola.

Škola u Lopižama
Selo Lopiže kod Sjenice, na samom „kraju sveta“ u bespuću Pešterske visoravni, školu je dobilo – 1856. godine! Ta škola, sa prekidima radila je u drugoj polovini 19. i u prvoj polovini 20 veka. Sama Sjenica građansku školu, priča profesor Latif Zekić, nije imala sve do 1870. i neke godine. Do tada narod sa ovog kraja opismenjavao se u crkvama i manastirima, u turskim verskim školama – mektebima, odnosno mejtefima.

Migracije
Po priči sjeničkog profesora istorije Latifa Zekića, istoriju ovog kraja obeležile su i brojne velike migracije stanovništva. Oko 1700. godine ovde se doselilo oko 400 porodica iz severne Albanije. Albanci katolici su ove krajeve stigli pošto se muslimansko i tursko stanovništvo iselilo posle Velikog bečkog rata i prodora Austrijanaca sve o Skoplja. Veliki broj Srba sa ovih terena otišli su ranije… Početkom 18. veka Sjenicu je naselilo i muslimansko stanovništvo iz Budimskog pašaluka, a posle Berlinskog kongresa, 1878. godine, veliki broj porodica iz istočne Hercegovine, muadžera, doći će u Sjenicu. Njihovi potomci i danas ovde žive.

Zoran Šaponjić

Glas Javnosti

Subota 20. april 2002.